Wandelroute door de Spaarndammerbuurt

1. Domela Nieuwenhuis

Met zijn vuist in de lucht, staat Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846 -1919) op zijn sokkel. Vanwege het beledigen van koning Willem III werd deze socialistische voorvechter tot 7 maanden gevangenschap veroordeeld en staat dan ook symbool voor de opkomst van de arbeidersbeweging in de 19e eeuw. Het beeld van kunstenaar Johan Polet is op 29 augustus 1931 onthuld en verbeeldt de gevangenisstraf. Onderaan de sokkel is Prometheus afgebeeld, die in de Griekse mythes het vuur uit de hemel stal en het aan de mensen gaf, waarna hij door de oppergod Zeus voor straf aan een rots geketend werd.

• Domela Nieuwenhuis | Nassauplein

2. Overvloed en Verkeer

Aan weerszijden van het viaduct staan twee beelden, gemaakt door stadsbeeldhouwer Hildo Krop. Overvloed laat een mensenpaar zien. Dit beeld is geïnspireerd op het gedicht Pan van Herman Gorter, waarin de Griekse god Pan de schatten der aarde uitstort over de mensheid. Het andere beeld, Verkeer, toont een aardbol omgeven door drie arbeiders waaronder een mijnwerker, een havenwerker en een spoorwegarbeider. Opvallend zijn de slangenkoppen onder de beelden, waarin de zege van de arbeidersklasse op het kapitaal wordt bezongen. De slang symboliseert het kapitaal dat door de arbeidersklasse vertrapt wordt. De communistische Krop bedoelde het waarschijnlijk als opwekkende stimulans voor de vele arbeiders die in de achtergelegen Spaarndammerbuurt woonden.

• Overvloed en Verkeer | Spaarndammerstraat

3. Domela Nieuwenhuisplantsoen

Achter het viaduct vind je aan je linkerhand het Domela Nieuwenhuisplantsoen. Ooit stond hier de grote Maria Magdalenakerk van architect Pierre Cuypers. De kerk werd in 1968 gesloopt. Het braakliggende terrein werd op initiatief van de bewoners ingericht als plantsoen, waarbij de vorm van de Maria Magdalenakerk als contour werd aangebracht.

• Domela Nieuwenhuisplantsoen

4. Verzetsstrijders

Deze straten zijn genoemd naar 2 voormalige buurtbewoners die actief betrokken waren bij het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Beide waren – zoals zo velen in de Spaarndammerbuurt – actief lid van de Communistische Partij Nederland (CPN).

• Van Noordtkade & Henk Curièrekade

5. Suikerfabriek

In deze omgeving heeft de Wester Suikerraffinaderij gestaan. Deze werd in 1882 opgericht en groeide uit tot de grootste suikerraffinaderij van Nederland. De fabriek stond bekend om producten als suiker en suikerstroop. In 1919 werd het bedrijf onderdeel van de Centrale Suiker Maatschappij (CSM). De fabriek bleef daarna nog tientallen jaren in bedrijf, maar sloot uiteindelijk in 1964. Het terrein werd later gesloopt en opnieuw ingericht voor woningbouw. De naam Suikerplein herinnert nog aan de raffinaderij, net als een gedenkteken in de vorm van een toegangspoort aan de Van Noordtkade. Dit kunstwerk is in 1994 ontworpen door kunstenares Jocke Overwater en verwijst naar de ingang van de voormalige fabriek.

• Suikerfabriek | Suikerplein

6. Voetbalveld

In het begin van de vorige eeuw lagen in deze omgeving eenvoudige voetbalvelden waar arbeiders uit de buurt in hun vrije tijd een potje voetbal speelden, zoals Jan Mens beschrijft in De Gouden Reaal. De doelen waren vaak primitief: tussen twee palen werd soms een lint gespannen als lat, en daarmee moesten de spelers zien te scoren. Op 11 oktober 1907 richtten jongens uit de Spaarndammerbuurt een echte voetbalclub op, die later bekend werd als DWS (Door Wilskracht Sterk). Toen DWS in 1983 kampioen werd, liep de hele buurt uit om het team feestelijk te verwelkomen. De club groeide uit tot een profclub en werd in 1964 zelfs landskampioen. In die tijd speelde DWS al niet meer op de velden bij Spaarndammerdijk, maar op terreinen verderop in Amsterdam-West en in het Olympisch Stadion.

• DWS | Spaarndammerdijk

7. Spaarndammerdijk

De Spaarndammerdijk was een hoge zeedijk die vanaf de Haarlemmerpoort naar Spaarndam liep. De dijk is al in de tweede helft van de 13e-eeuw aangelegd en beschermde het achterland tegen het water van het IJ en de Zuiderzee. Het was ook een belangrijke uitvalsroute tussen Amsterdam en Haarlem. Er stonden verschillende buitenverblijven. Rijke Amsterdammers, Rembrandt van Rijn bijvoorbeeld, maakten er vaak een wandeling.

• Spaarndammerdijk

8. Het Rode Plein

Aan het Zaandammerplein staan woningen die door de architect K.P.C. de Bazel zijn ontworpen in opdracht van de gemeente Amsterdam. De woningen waren onderdeel van het zogeheten 3500-woningenplan, dat bedoeld was om arbeiders en lagere inkomens betere huisvesting te bieden. De woningen waren soberder dan die van woningbouwverenigingen en hadden geen aparte keuken maar slechts een spoelhoek. Er woonden veel communisten en het Zaandammerplein stond dan ook bekend als het 'Rode Plein'. Op 1 mei, de Dag van de Arbeid, ging bij bijna alle huizen de rode vlag uit.

• Het Rode Plein | Zaandammerplein

9. Oorlogsmonument

Hier bevindt zich een klein oorlogsmonument. Ieder jaar vindt hier rond 4 mei de dodenherdenking plaats. Daarbij is vaak ook muziek te horen, bijvoorbeeld van TAVENU. Na de twee minuten stilte worden bij deze lokale herdenking vlaggen gehesen van de geallieerden. Traditioneel hoorde daar ook de vlag van de voormalige Sovjet-Unie bij, met hamer en sikkel. Dit laat zien hoe groot de invloed van de Communistische Partij Nederland in deze buurt was. Het monument is ontworpen door architect G.A. Roobol, die in de buurt woonde en sluit qua vorm en materiaal goed aan bij de baksteenarchitectuur van de Amsterdamse School in de omgeving. Let ook goed op de spreuken boven de poorten aan het plein. Een daarvan verwijst naar de Woningwet van 1901, die het mogelijk maakte dat in Amsterdam op grote schaal sociale woningbouw voor arbeiders werd gebouwd.

• Oorlogsmonument | Zaanhof

10. Amsterdamse School

Beroemd zijn de 2 woningcomplexen van Eigen Haard aan het Spaarndammerplantsoen. Ze zijn ontworpen door de architect Michel de Klerk, één van de grote inspiratoren van de Amsterdamse School. Overal aan het complex zien we details: molentjes, bijzondere baksteenverbanden, siersmeedwerk, hangende dakpannen en fraai vorm gegeven huisnummers. Het bekendste gebouw is, vanwege zijn langgerekte en driehoekige vorm, het complex dat 'Het Schip' wordt genoemd. Van oorsprong telde het 102 woningen, samen met een vergaderruimte, een school en een postkantoor. Tot enkele jaren geleden was het schoolgebouw nog in gebruik als basisschool. Daarna is het onderdeel geworden van Museum Het Schip. Het museum had al een museumwoning en het voormalige postkantoor opengesteld voor publiek, en werd uitgebreid met het schoolgebouw. Er is nu een vaste tentoonstelling over de Amsterdamse School te zien.

• Museum Het Schip | Oostzaanstraat 45

11. Museum Het Schip

Deze wandelroute is mede mogelijk gemaakt door Museum Het Schip. Het museum biedt veel extra informatie over de bijzondere periode van de Amsterdamse School en de beginjaren van de volkshuisvesting. Ook vertrekt er elk uur een rondleiding onder leiding van een gids langs diverse museale binnenruimtes. Deelname aan de rondleiding is gratis op vertoon van je entreebewijs.

• Museum Het Schip | Oostzaanstraat 45