Dit jaar is het 350 jaar geleden dat Rembrandt overleed. Het hele jaar staat daarom in het teken van Rembrandt, zijn leven en zijn werk wordt met meerdere tentoonstellingen door het hele land herdacht en geëerd.

Laboratorium Rembrandt

Laboratorium Rembrandt is een project waarin verschillende onderzoekscentra, individuele onderzoekers, musea en Museum Het Rembrandthuis samenwerken. Ter ere van het Rembrandtjaar worden de onderzoeksresultaten in het Rembrandthuis gepresenteerd, het huis waar Rembrandt woonde en zijn atelier had.

Tentoonstellingsruimte of scheikundelokaal?

De eerste verrassing krijg je als je de tentoonstellingsruimte van het Rembrandthuis binnenstapt. Die lijkt namelijk in de verste verte niet op een tentoonstellingsruimte. Ik waande me terug in het scheikundelokaal van mijn middelbare school. Er staan tafels, bureaulampen, schaaltjes met verfpoeder en een microscoop. Het onderzoek kan beginnen!

Studie van Rembrandts techniek 

Op de verschillende tafels wordt uitgelegd hoe de schilderijen van Rembrandt zijn opgebouwd en hoe zijn techniek was. Ook leer je hoe er vroeger verf werd gemaakt en hoe Rembrandt anders werkte dan zijn tijdgenoten. Aan het eind van de tentoonstelling weet je zóveel dat je kunt zien of een schilderij een echte Rembrandt zou kunnen zijn.

Macro-XRF-scanner 

Sinds 2010 kunnen onderzoekers gebruik maken van de macro-röntgenfluorescentiescanner (macro-XRF) die speciaal is ontwikkeld voor onderzoek naar schilderijen. Met deze macro-XRF-scanner kan er letterlijk in de schilderijen gekeken worden en, in de verf van een schilderij, specifieke chemische elementen in kleurpoeders detecteren.

Verfbereiding

Op een aanwezige prent is te zien hoe het waarschijnlijk ging in het atelier van Rembrandt. Je ziet een schilder aan het werk, zijn leerlingen oefenen met tekenen en schilderen. Ook zie je twee personen die verf aan het wrijven zijn. De verftube deed pas zijn intrede in de 19de eeuw, daarvóór moest de verf zelf gemaakt worden. Dat werd gedaan door het mengen van gemalen kleurpoeder (pigment) met olie. Dit was een tijdrovend werkje en de verf kon niet lang bewaard worden. Er werden daarom dagelijks kleine hoeveelheden verf ‘gewreven’, vaak niet meer dan vijf kleuren en alleen wat die dag nodig was.

Hoe maakte Rembrandt een schilderij?

Rembrandt maakte zowel schilderijen op doek als op paneel. Als Rembrandt een schilderij op doek maakte, bouwde hij als het ware het schilderij op. Rembrandt begon met de drager, een opgespannen doek, geprepareerd met beenderlijm. Daarna bracht hij een grondlaag aan. Deze grondlaag werd door de schilder zelf gemaakt en samengesteld. Rembrandt was de eerste schilder die kwartsgrond gebruikte, een mengsel van kwarts, klei, aardepigmenten en olie. In de Nachtwacht (1642) gebruikte Rembrandt voor het eerst deze kwartsgrond als grondering. Voor die tijd werkte hij, net als alle andere schilders, met een dubbele grondlaag van rood en grijs. Na de grondering maakte Rembrandt een schets in bruine of zwarte verf en maakte hij met weinig kleur, een opzet in donker en licht. Daarna begon hij met kleur de voorstelling op te werken, hij begon met de achtergrond en werkte naar de voorgrond toe. Als laatste laag bracht hij een vernislaag aan, een transparante, beschermende laag, die de kleuren verdiept.

Tijdens het schilderen bracht Rembrandt vaak veranderingen aan. Dat kon in elke fase van het schilderen gebeuren.

Doeken van dezelfde rol

Als de schilder linnen gebruikte voor zijn schilderijen kun je van dat doek de dradendichtheid van de geweven stof vaststellen. Wanneer je van een bepaald schilderij niet weet door wie het is gemaakt, maar wel kunt vaststellen dat het gebruikte linnen van dezelfde rol komt als een schilderij van wie de maker wél bekend is, heb je een match!

Onderzoek van het paneel

Het houten paneel dat Rembrandt gebruikte voor een schilderij kon hij kopen in een winkel. Van dit paneel kan de herkomst en de leeftijd van het hout worden vastgesteld.

Nieuwsgierig naar meer?

Ook naar de etsen van Rembrandt is uitvoerig onderzoek gedaan. Ook dit onderzoek wordt in de tentoonstelling uitgebreid behandeld. Ga daarom zeker naar Laboratorium Rembrandt voor een nog beter inzicht in de technieken en materialen die Rembrandt gebruikte en waarin hij zich onderscheidde van zijn tijdgenoten.

De restauratie van de Nachtwacht

Ik kan natuurlijk niet eindigen zonder de openbare restauratie van de Nachtwacht in het Rijksmuseum te noemen. Afgelopen zomer is de Nachtwacht gescand met de macro-XRF-scanner. Het scannen van het hele schilderij gebeurde in 56 opnamen, die elk 24 uur duurden. Iedere ochtend werden de data van de vorige dag opgeslagen en werd de scanner opnieuw ingesteld. Dankzij deze scans is gedetailleerd inzicht verkregen in de pigmenten die voorkomen in het schilderij.

De restauratie gebeurt op zaal en is openbaar. Na alles wat we geleerd hebben in Laboratorium Rembrandt is het zeer moeite waard om onze kennis aan de praktijk te toetsen en ook even langs het Rijksmuseum te gaan!

Tot wanneer?

Laboratorium Rembrandt is nog te zien tot en met 16 februari 2020. Van de restauratie van De Nachtwacht kan niet met zekerheid worden gezegd wanneer deze klaar zal zijn. Kijk voor beide musea op hun website voor de openingstijden.

Meer informatie over Laboratorium Rembrandt