Tekst: Erik Schmitz 

Foto: Herbert Herbert / Anefo, Collectie Nationaal Archief

Het straatnaambordje ‘Stalinlaan’ wordt vervangen door een tijdelijke houten bordje ‘Vrijheidslaan’. Vrijheidslaan bij de hoek met de Vechtstraat, 14 november 1956.

Op 4 november 1956 rolden Russische tanks de Hongaarse hoofdstad Boedapest binnen. Terwijl premier Imre Nagy het Westen tevergeefs om hulp vroeg, werd na een week van gevechten het Hongaarse verzet gebroken. Ruim 200.000 vluchtelingen weken uit naar West-Europa. Nederland nam uiteindelijk zo’n 3500 vluchtelingen op.

De Hongaarse Opstand was begonnen met een vreedzame demonstratie, die al snel uitmondde in een massaal protest tegen de Russische onderdrukking. Even leek het land zich los te maken uit de invloedssfeer van de Sovjet-Unie, zoals die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog was ontstaan.

In Nederland wekte de opstand veel beroering. De Russische aanval was voor leden van het voormalig verzet in de Tweede Wereldoorlog een aanleiding de straatnaambordjes van de Amsterdamse Stalinlaan te vervangen door bordjes met het opschrift ‘4 novemberlaan’. Een van de verwijderde bordjes werd aangeboden aan burgemeester D’Ailly. Tien jaar eerder, op 8 mei 1946, was de gemeenteraad nog unaniem akkoord gegaan met het voorstel van het stadsbestuur om de Amstellaan naar de Russische leider Stalin te noemen. De Noorder- en Zuider-Amstellaan werden toen vernoemd naar respectievelijk de Britse premier Churchill en de Amerikaanse president Roosevelt. Het voorstel begon met de zin: ‘Wij menen dat ook in Amsterdam de herinnering levendig moet worden gehouden aan de drie grote mannen die de Verenigde Volkeren tot de overwinning in de Tweede Wereldoorlog hebben geleid.’

Op 14 november 1956 besprak de gemeenteraad een voorstel dat begon met de woorden: ‘Het is thans, mede in verband met het gebeurde in Hongarije, ondraaglijk gebleken de naam Stalinlaan nog langer in onze stad te handhaven.’ De naam Stalin had al eerder weerzin gewekt. Zelfs in Sovjet-Unie was na zijn dood in 1953 afstand genomen van zijn misdaden.

Tijdens de raadszitting verdedigde het communistische raadslid Seegers uitvoerig het Russische optreden, waarop velen demonstratief de zaal verlieten. Andere sprekers wijdden hun woorden aan het lot van het Hongaarse volk. Raadslid Rossen formuleerde het zo: ‘Naast een eerbetoon aan deze vrijheidsstrijders zal de naam Vrijheidslaan voor het Nederlandse volk ook steeds een waarschuwing blijven, een teken aan de straatwand om altijd strijdbaar te blijven voor zijn duurbevochten vrijheid, alsmede een oproep tot samenbundeling van alle krachten in Nederland en in de gehele beschaafde wereld om het Russische geweld te keren.’ Woorden die bijna zeventig jaar later niets van hun actualiteit hebben verloren.

Zo ziet de Vrijheidslaan er op deze plek nu uit:

Meer toen en nu foto's? Check @thenandnowamsterdam op Instagram.