Lezing Ybo Buruma over De onvoltooide Rechtsstaat
Ybo Buruma schreef bij zijn afscheid als lid van de Hoge Raad een boek over ‘de onvoltooide rechtsstaat’. Hij laat zien hoe de Nederlandse rechtsstaat vanaf de negentiende eeuw geleidelijk aan is ontstaan en zich steeds aanpast aan veranderende omstandigheden en opvattingen. Het is een verhaal over wetgeving en rechtspraak, maar ook over slavernij, vrije meningsuiting en allerlei veiligheidsmaatregelen. Tegen deze achtergrond bespreekt Buruma bij het aanbreken van een nieuw tijdperk waarin de Rule of Law onder druk staat de sterke en zwakke punten van de huidige rechtsstaat.
In zijn boek waarschuwt Buruma voor een aantal verontrustende ontwikkelingen in Nederland. Zo ziet hij een steeds hardere toon in het strafrecht en een verharding van de georganiseerde misdaad. De beeldvorming rond zware criminelen is volgens hem doorgeslagen. In de beeldvorming worden zware criminelen nu uitvergroot tot monsters. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling, want dan zie je geen mens meer, maar een karikatuur.
Ook uit hij zijn zorgen over de druk op de rechtspraak, bijvoorbeeld door politieke uitspraken over rechterlijke vonnissen in gevoelige dossiers zoals asiel en klimaat. Buruma waarschuwt, dat dit een van de grootste bedreigingen voor onze rechtsstaat is, dat rechters worden beschouwd als degenen die het fout doen, terwijl ze gewoon hun taak uitvoeren. Het gemak waarmee sommige ministers rechterlijke beslissingen naast zich neerleggen, is beangstigend.’
Zijn betoog is ook en vooral gericht op niet-juristen. Buruma verdeelt het tijdvak 1813-2025 in zes perioden. Iedere periode karakteriseert hij aan de hand van kinderboeken, van ‘Jantje zag eens pruimen hangen’ tot Pietje Bell, van Ciske de Rat tot Pluk van de Petteflet’. Met concrete anekdotes ontleend aan de rechtsspraak maakt hij complexe juridische redeneringen inzichtelijk.
Met ‘De onvoltooide rechtsstaat’ schetst Buruma de rechtsstaat als een voortdurend proces, nooit af, altijd in ontwikkeling, maar ook kwetsbaar.
Ybo Buruma
Prof. mr. Ybo Buruma was van 1995 tot 2011 hoogleraar strafrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Buruma was van 2011 tot juni 2025 lid van de Hoge Raad.
