Er was een vriend aan wie ik heb geschreven,
Een rots waar ik mijn naam in heb gekerfd.
Je bent een deel van alles bij je leven
En alles blijft bestaan wanneer je sterft.

Uit: Alles blijft van Gerrit Komrij

De onvermijdelijkheid van de dood

Funeral Flowers 2017 - Hellen van Meene

En alles blijft bestaan wanneer je sterft is de solotentoonstelling van Hellen van Meene in fotografiemuseum Huis Marseille. De tentoonstelling ontleent haar titel aan bovenstaand gedicht van Gerrit Komrij, die het thema van de tentoonstelling helder duidt: de onvermijdelijkheid van de dood en de aarde die blijft draaien alsof er niets is gebeurd.

De dood raakt ons allemaal. Judith Butler schreef in haar boek Precarious Life: “Loss has made a tenuous we of us all”: verlies heeft van ons allemaal een ‘wij’ gemaakt. We worden allemaal geboren, we gaan allemaal dood, en iedereen heeft ervaring met het verliezen van een dierbare. Het universele thema heeft vele gedaanten aangenomen in de beeldende kunst. Zo werd in de stillevens van de grote meesters van de Gouden Eeuw dikwijls verwezen naar de vergankelijkheid van ons bestaan door terloops op het hoekje van een tafel, tussen alle rijkdom, een doodskop of een verwelkt bloemenboeket af te beelden. Ook wel bekend als een memento mori, een herinnering aan onze sterfelijkheid. 

Wat is 'niets'?

Hoewel we ons dus allemaal bewust zijn van het onontkoombare einde, kan niemand van de levenden zich er een voorstelling van maken. Want hoe kun je je verplaatsen in het ‘niets’? Mensen zijn fantasievolle wezens, maar ‘niets’? Hoe ziet ‘niets’ eruit? We kunnen er met ons hoofd niet bij. Sommige religies bieden een oplossing voor deze hersenkronkel en ook in onze seculiere samenleving proberen we, zij het op andere manieren, krampachtig het leven te verlengen. Psycholoog Douwe Draaisma verwoordt het mooi in een essay dat bij de tentoonstelling verscheen: “we proberen uit alle macht het leven tot voorbij de grens te verlengen. Het is een vaste wending in rouwadvertenties en condoleancebrieven: dood, echt dood, is iemand pas als hij door zijn geliefden is vergeten.” Het is vrijwel onmogelijk om je te verzoenen met de vergankelijkheid. Hellen van Meene verbeeldt in haar foto’s op directe doch poëtische wijze deze twee aspecten van de dood: haar onvermijdelijkheid, en de manier waarop nabestaanden hiermee omgaan (of de poging hiertoe), terwijl ze zich vastklampen aan de herinnering.

Luchtig, realistisch maar absurd

De tentoonstelling omvat negen panorama’s in dezelfde stijl en enkele losse foto’s. De panorama’s tonen een overledene, rechtopstaand in een doodskist met gesloten ogen, en de achtergeblevenen er omheen, rouwend. Een typisch Hollands landschap vormt de achtergrond van dit tafereel. De dode staat letterlijk tussen het levende in: levende mensen, levende natuur. Op deze manier verbeeldt Van Meene op een directe manier dat de dood een onderdeel is van het leven, er middenin staat. Tegelijkertijd wordt de harde grens tussen dood en leven benadrukt door diezelfde doodskist. Opvallend genoeg voelen de foto’s desondanks nooit zwaar. De absurde enscenering geeft het geheel juist wat luchtigs. Ernstig maar luchtig, realistisch maar absurd, universeel maar persoonlijk: deze contrasten kenmerken het wonderlijke werk van Van Meene. Een persoonlijke favoriet is een foto van een overleden bruid, omgeven door negen jongens. De jongens kijken bedrukt en een beetje verward. De relatie tussen de overledene en de jongens blijft onduidelijk. Weer een ander toont een jonge man met lang blond haar in zijn doodskist, een paar boerderijdieren scharrelen er omheen. Elke foto deelt dus een aantal dezelfde kenmerken, maar in iedere afzonderlijke foto schuilt een kleine geschiedenis waar de bezoeker alleen maar naar kan gissen.

The Farmers 2018 - Hellen van Meene

Relevant om te vermelden is dat de fotografe zich liet inspireren door de ietwat morbide post-mortem fotografie uit de 19e eeuw. De fotografie werd uitgevonden in 1839 en een nieuwe generatie nabestaanden wilden hun herinneringen levend houden met een afbeelding van hun dierbare. De doden werden in een ‘zo levend mogelijke’ houding gepositioneerd. Zo kregen de nabestaanden de mogelijkheid hun dierbare te gedenken zoals zij dat wilden. Van Meene raakte geïnspireerd door deze techniek, maar draait het om: op haar foto’s poseren de levenden als doden en wordt niet de specifieke nagedachtenis, maar het gedenken zelf verbeeld.

En alles blijft wanneer je sterft is een poëtische verbeelding van een universeel thema. Een thema dat van ons allemaal een ‘wij’ maakt. De tentoonstelling is tot en met 2 december te zien in Huis Marseille.

Ga naar https://www.huismarseille.nl/tentoonstelling/hellen-van-meene-2/ voor meer informatie.

Door Nina IJdens, blogger voor My Daily Shot of Culture

Wil je voor elke dag een cultuurtip zien? Check onze Facebook for your daily shot of culture!