Het EYE Filmmuseum maakt tentoonstellingen die het grensgebied tussen film en beeldende kunst verkennen. Het is daarom niet verrassend dat de organisatie Alex van Warmerdam, die naast filmmaker ook beeldend kunstenaar (en dichter en schrijver en musicus en theatermaker) is, vroeg zijn eigen tentoonstelling samen te stellen. Speciaal voor de expo maakte hij een aantal nieuwe werken, waaronder stopmotion films, schilderijen en installaties. De tentoonstelling L’histoire kaputt - naar de titel van één van zijn werken - toont Van Warmerdam zodoende in drie gedaanten: Van Warmerdam de kunstenaar, Van Warmerdam de filmmaker en Van Warmerdam de curator.

Van Warmerdam de kunstenaar

Bij het betreden van de tentoonstelling kom je oog in oog te staan met een chique geklede dame. Zij kijkt je streng aan, neemt je kort van top tot teen op, kijkt nog eens een tikkeltje achterdochtig de ruimte rond en verdwijnt dan weer. Het scherm is helemaal wit. Een andere installatie bestaat uit een groot paneel op de grond, waaruit één voor één tekeningen omhoog klappen. Een vrouw, een man, een kind. Even denk je dat er tussen deze mensen een verhaal schuilt. Dan verschijnen ook een schoen en een kopieerapparaat. Zijn stopmotionfilm die zelf de titel L’histoire kaputt draagt, verwart op een vergelijkbare manier. We zien schilderijen ontstaan die overgeschilderd worden door nieuwe beelden, we zien alledaagse objecten op onalledaagse manieren samengesteld. Van Warmerdam: “Het zijn allemaal illusies, halve illusies, voornamelijk. Daarom was L’histoire kaputt een goede werktitel, omdat dat gewoon alles rechtvaardigt. Er hoeft helemaal niets van te kloppen.” Zijn werken zijn dus verbroken verhalen. De elementen wekken de suggestie van een verhaal, maar er ontstaat geen plot. Zo ook in het schilderij van de mannen op het vlot. Een hoogtepunt is de installatie Kamer. Het zou zonde zijn er wat over te verklappen, dus alleen daarvoor zou je al een kijkje moeten nemen.

Van Warmerdam de filmmaker

Naast de kunstwerken zijn op grote schermen scènes uit zijn films te zien, waaronder uit De Jurk, De Noorderlingen, Kleine Teun en Borgman. In alle films is de ruimte herkenbaar, alledaags en oerhollands, maar zodanig gestileerd dat die desondanks onecht aandoet. De horizonnen zijn strak, (Warmerdam haalde bomen weg voor De Noorderlingen om de horizon te verschonen) de weilanden uitgestrekt. Zo ook de taal. De mensen spreken simpele woorden, maar op een starre manier die vervreemdend aandoet. We weten wat ze zeggen, maar begrijpen ze niet. Zo creëert Van Warmerdam met alledaagse taal en landschappen, absurde, afstandelijke werelden die moeilijk te doorgronden zijn. Maar verwacht geen uitleg.

Van Warmerdam de curator

Ongewoon in de tentoonstelling is de bijna complete afwezigheid van korte teksten die het werk moeten inleiden en verklaren. Het verklaren van zijn eigen werk, daar heeft Van Warmerdam weinig trek in. Toen wij hem in onze vlog, die we kort na de opening maakten, vroegen waar zijn werk over gaat, reageerde hij met tegenzin: “Ik maak niet een film om daarna te hoeven uitleggen waar die film over gaat. Dat moet de film zelf doen.” Tegen een andere journalist: “Nee, dat zeg ik niet!” Het is dus aan de bezoeker om de films en werken te duiden. Iets anders ‘typisch Warmerdams’ komt naar voren in de bijna militaire precisie waarmee alles in elkaar gezet is. Van Warmerdam heeft van tevoren een beeld in zijn hoofd en maakt dat beeld tot werkelijkheid. Daarbij zijn details van groot belang. Als filmmaker en curator laat hij niets aan het toeval over.

L’histoire kaputt is voor de leek een mooie introductie tot het werk van Nederlands meest raadselachtige filmmaker en voor de liefhebber een feest der herkenning. Als ik uit de tentoonstelling stap en het braakliggende veldje achter EYE zie, waan ik me nog even in een van Warmerdams films. Ik vermoed dat dat niet de laatste keer zal zijn.