Tekst: Erik Schmitz 

Stadspanorama 

Foto: Stadsarchief Amsterdam/onbekende fotograaf

Stadspanorama 1950-1955

Op een late zomerdag in de jaren 50 beklom een fotograaf de trappen van de toren van de Oranjekerk in De Pijp. Steeds hoger, over steeds smallere ladders, tot aan de hoogste raampjes, bijna in de top van spits. Daar opende zich een overweldigend uitzicht over de stad. De daken van de huizen leken nauwelijks veranderd sinds de bouw, nog zonder opbouwen of dakterrassen, en in de lege straten in de diepte bewogen meer mensen dan auto’s. Hoogbouw was er nauwelijks. In de verte stond de Wolkenkrabber (gebouwd in 1932) aan het Victorieplein, lange tijd het hoogste gebouw van Amsterdam. Aan het Rhijnspoorplein was het gebouw van de Amsterdamse Raad van de Arbeid (voltooid in 1951) te zien, maar nog niet het tegenoverliggende Belastingkantoor (gebouwd tussen 1954 en 1958).

De Oranjekerk was in 1903 geopend als kerk van de protestante gemeente, een gewijde plek die het aardse met het hemelse verbond. Zou onze fotograaf zich daarvan bewust zijn geweest, in de benarde ruimte van de torenspits, tussen hemel en aarde? Of was het vooral de betovering van het vergezicht, de hallucinatie van de late zomerzon over de dakenzee? Het doet denken aan de ervaring van de Italiaanse dichter Petrarca, die in 1336 de Mont Ventoux beklom. Vanaf de spits zag hij de schittering van de Middellandse Zee en de sneeuwbedekte Alpentoppen; een overweldigend moment. En toen sloeg hij Belijdenissen van kerkvader Augustinus open, een boek dat hij altijd bij zicht droeg, en hij las: ‘En de mensen gaan om te bewonderen de hoogten van de bergen en de machtige golven van de zee en de brede stromen van de rivieren en de gang van de oceaan en de omloop van de hemellichamen, en zij verlaten zichzelf.’ Voor Petrarca een beslissend inzicht: geluk ligt niet besloten in aardse genoegens, maar in de mens zelf, in de geest, en de inspanning die daarvoor nodig is, is als het beklimmen van een innerlijke berg.

Wie ooit op een toren boven de stad heeft gestaan, weet: daarna is de stad nooit meer hetzelfde. De nietigheid van het leven in de diepte maant tot bescheidenheid. De foto’s vanaf de Oranjekerk laten ons terugreizen in de tijd, en wat we daarvan meenemen is dat we niet boven het verleden staan, maar slechts een klein stukje van de geschiedenis zijn, die zich uitstrekt tot zover ons oog reikt. 

Meer toen en nu foto's? Check @thenandnowamsterdam op Instagram.