In de vele decoraties van het Koninklijk Paleis zitten verhalen verstopt uit de tijd dat het Paleis het Stadhuis van Amsterdam was. De schilderijen en beeldhouwwerken zijn nog altijd op hun originele plek in het gebouw aanwezig, maar hun verhalen zijn niet altijd meer bekend. Een voorproefje van 10 van de mooiste verhalen en hun wijze lessen.

1. Atlas symboliseert de plek van Amsterdam in de wereld

Een top 10 van het Koninklijk Paleis moet starten met het icoon van het gebouw: Atlas met de sterrenhemel op zijn schouders. Niet alleen overziet deze titaan vanaf de gevel Amsterdam, maar ook in de Burgerzaal - het hart van het gebouw – heeft hij een centrale plek gekregen. Niet voor de sier, want Atlas staat symbool voor het universum en benadrukt de centrale plek van Amsterdam in de wereld in de Gouden Eeuw. De sterrenhemel krijgt hij als straf van oppergod Zeus, na een verloren strijd van de titanen tegen de goden. Aan de hand van de sterren voeren de Amsterdamse schepen over de wereldzeeën.

2. Neptunus verbeeldt het belang van water voor Amsterdam

Op de Dam zijn geen sporen meer te vinden van de rivier de Amstel die tot een eeuw geleden dwars over het plein stroomde. In de 17e eeuw werden via het IJ, toen nog een open verbinding met de zee, en het Damrak goederen uit de hele wereld naar het hart van de stad gebracht. Het timpaan aan de Damzijde verwijst naar het belang van het water voor Amsterdam. Zelfs Neptunus, die na de oorlog tegen Atlas en de titanen bij de verdeling van de macht over de wereld de oppergod van de zee werd, eert de in het midden zittende Amsterdamse Stedenmaagd.

3. De vier elementen van de Burgerzaal

De Burgerzaal, het hart van het gebouw, is niet alleen een indrukwekkende zaal opgetrokken uit marmer. Als bezoeker van de zaal zweef je letterlijk tussen hemel en aarde. De marmeren kaarten in de vloer zijn gebaseerd op wereld- en sterrenkaarten van de bekendste cartografen uit de 17e eeuw, de familie Blaeu die op de Kalverstraat gevestigd waren. De vier elementen - vuur, lucht, water en aarde - waaruit het heelal en de wereld zijn gevormd, zijn terug te vinden in de bogen naar de galerijen.

De zaal is net als de rest van het gebouw als het ware te lezen als een boek.

4. De alziende ogen van Argus

Op een onopvallende plek in de Burgerzaal, maar prominent boven de ingang van de voormalige burgemeesterskantoren, is een marmeren reliëf aangebracht met de mythe van Mercurius, Io en Argus. Argus heeft opdracht gekregen Io te bewaken, de in een koe veranderde dochter van de riviergod Inachus. Leunend op zijn herdersstaf luistert Argus naar Mercurius, die hem met zijn fluitspel in slaap probeert te sussen om de koe te stelen. Door een staande, wakkere Argus te tonen met alle honderd ogen geopend wordt juist zijn oplettendheid benadrukt.

Het is een waarschuwing aan de burgemeesters om waakzaam te blijven.

5. Hoe Theseus verzekering uitbeeldt

In de voormalige Assurantiekamer kon men in de 17de en 18de eeuw verzekeringen afsluiten. De decoraties, waaronder dit schilderij boven de schouw, staan in het teken van bescherming, onderpand en verzekering. Het schilderij van Willem Strijcker toont de Griekse held Theseus die Ariadne, dochter van Koning Minos van Kreta, een bol draad terug geeft. Door het uitrollen van het draad kon Theseus na het doden van de Minotaurus (een mythologisch monster, half stier, half mens) veilig zijn weg terug vinden uit een labyrint.

De draad symboliseert de verzekering waarmee de scheepslui en hun kostbare goederen veilig thuis konden komen.

6. Venus en Mars: symbolen van vrede

In de hoeken van de galerijen vinden we een van de meest bekende godinnen uit de mythologie: Venus. Haar kinderen Cupido en Anteros (Liefde en Wederliefde) vechten om hun moeders aandacht. Hoewel Venus getrouwd was met Vulcanus, kreeg zij de kinderen met haar minnaar Mars. Hij is naast haar in dezelfde hoek afgebeeld. Deze liefdevolle verbintenis is voor het Stadhuis, dat door architect Jacob van Campen is opgezet als een vredestempel, van groot symbolisch belang. De vrede houdt stand als Venus oorlogsgod Mars weghoudt van de strijd.
Venus en Mars zijn de enige twee goden in het gebouw die elkaar aankijken.

7. Icarus waarschuwt Amsterdamse handelaren

Hoogmoed komt voor de val. Een nog altijd bekende waarschuwing om niet opzichtig risico te nemen in het zakelijk handelen, want dan veroorzaak je je eigen ondergang. Deze les toont een in paniek ogende Icarus boven de ingang van de Desolate Boedelskamer, het kantoor waar faillissementen werden afgehandeld. Om van een eiland te vluchten, maakt zijn vader vleugels van hout, veren en bijenwas. Ondanks alle waarschuwingen raakt Icarus overmoedig. Hij vliegt hoger en hoger, totdat de zon de was smelt en hij in zee stort.

Het faillissement van Rembrandt is in deze kamer afgehandeld. De schilder heeft ongetwijfeld een blik geworpen op het destijds gloednieuwe reliëf.

8. De symbolen van goede opvoeding in de Weeskamer

De Haarlemse schilder Cornelis Holsteyn leverde de decoraties van de Weeskamer. Zo is op het schoorsteenstuk een klassiek voorbeeld van goede opvoeding te zien: Lycurgus, koning van Sparta, die zijn recht op de troon afstaat om zijn neefje Charilaus te adopteren. Ook de twee honden symboliseren goede opvoeding. Honden kun je trainen en een goed opgevoed dier zal zich correct gedragen. De vrouwfiguur op het plafond stelt de Voogdijschap voor. Het rode kleed staat voor de kracht van de liefde. Door de goede zorg van Voogdijschap kunnen de kinderen onder haar rustig slapen.

9. Aphrodite en Adonis symboliseren liefde en erotiek

Verborgen verhalen vinden we niet alleen in de 17de-eeuwse decoraties uit de stadhuisperiode. De Franse hofstijl - het empire - waarmee Lodewijk Napoleon zijn nieuwe Paleis in 1808 liet inrichten zit ook boordevol symboliek. Deze kast heeft deuren waarop de Griekse godin Aphrodite en haar jonge geliefde Adonis staan afgebeeld. Zij symboliseren liefde en erotiek, toepasselijk voor slaapkamermeubilair. Toch kent dit verhaal geen ‘happy end’. De passievolle relatie eindigt tijdens de jacht op een everzwijn waarbij de jonge Adonis dodelijk wordt geraakt.

10. De eed der Horatiërs

Romeinse helden spelen wederom een hoofdrol ten tijde van Lodewijk Napoleon, maar dan om de macht van de koning te verbeelden. Voor zijn Amsterdamse paleis liet Lodewijk een aantal bronzen pendules uit Parijs halen, waaronder De eed der Horatiërs. De voorstelling is een getrouwe weergave van het gelijknamige schilderij van de Franse schilder Jacques-Louis David, dat tegenwoordig in het Louvre hangt. Het verhaal van de moedige broers die zwoeren Rome te zullen verdedigen en daarmee vaderlandsliefde symboliseerde, is dan ook een toepasselijk thema in de salon van een koning die er alles aan deed van zijn koninkrijk één natie te maken.

Ontdek meer geheimen van het paleis door een bezoek te brengen aan Verborgen verhalen: Ontdek de mythen van het Koninklijk Paleis, tot en met 27 september 2015 te bezoeken in het Koninklijk Paleis Amsterdam. 

Bezoek hier de website van het Koninklijk Paleis.

Alle beelden zijn beschikbaar gesteld door het Koninklijk Paleis Amsterdam.