Tekst: Russell Shorto vertaling: Tamara van Bruggen

Smeltkroes: de voordelen van openheid

De verscheidenheid aan nationaliteiten waarmee ik in aanraking kwam gedurende de zes jaar dat ik in Amsterdam heb gewoond, heb ik altijd opmerkelijk gevonden. Het schrijven van deze bijdrage over diversiteit in de stad biedt een mooie aanleiding om er langer bij stil te staan. 
Fransen, Ieren, Iraniërs, Marokkanen, Amerikanen, Canadezen, Zuid-Afrikanen, Australiërs, Israëli, Afghanen en Belgen: dat is een snelle opsomming van wie je hier allemaal kan tegenkomen. O ja, en Nederlanders. 

Iedereen die in een stad woont, waar dan ook ter wereld, kan met gemak zo’n zelfde soort lijstje samenstellen. Dat is nu eenmaal kenmerkend voor de wereld waarin we leven. Maar waar de diversiteit van Amsterdam zich in onderscheidt, is in hoe ver ze teruggaat in het verleden. Het is misschien overdreven om te beweren dat Amsterdam het fenomeen diversiteit heeft uitgevonden, maar vaststaat wel dat de groei van Amsterdam en de bloei van de stad tijdens de Gouden Eeuw alles met diversiteit te maken had. Het is in ieder geval niet overdreven om te stellen dat Amsterdam, als smeltkroes van Europa in de zestiende en zeventiende eeuw, een blauwdruk vormde voor het moderne stadsleven.

"Diversiteit is een modewoord. De echte wereld, met zijn wolkenkrabbers van glas en staal en zijn overvolle trottoirs, is veel rijker en complexer"

‘Diversiteit’ is onmiskenbaar een modewoord. Voor mij klinkt het als politiek correcte beleidstaal. Het is een teken dat de spreker op het punt staat om een vermeend achtergestelde kritische groep tevreden te houden met een retorische truc. Er klinkt onoprechtheid in het woord door. De realiteit achter het woord is echter het tegenovergestelde van voorspelbaar en onoprecht. De echte wereld met zijn wolkenkrabbers van glas en staal en zijn overvolle trottoirs is een plek waar etniciteiten, talen en keukens in een stoofpot samenkomen en waar razendsnel nieuwe producten en gewoonten uit voortkomen. De echte wereld is veel rijker en complexer dan het woord ‘diversiteit’.

De Amsterdamse Gouden Eeuw van diversiteit

Amsterdam heeft, met zijn unieke rol in de geschiedenis van Europa, de basis gelegd voor onze echte wereld. Rond 1584 was Amsterdam dé bestemming van veel vluchtelingen. Spanje had de Zuidelijke Nederlanden aangevallen. Antwerpen, het New York van de zestiende eeuw, centrum van financiën en internationale handel, viel in handen van de Spaanse inquisitie. De mensen raakten in paniek. Bankiers en textielfabrikanten, cartografen en kruidenhandelaars, joden en christenen: ze vluchten naar het noorden. Ook Amsterdam was in de loop van de zestiende eeuw opgebloeid; niet door de verfijnde handel waarin Antwerpen zich specialiseerde, zoals die in zijde en kaneel, maar in groffe, aardse goederen zoals hout, zout en haring. Hoewel bescheidener en minder verfijnd dan in Antwerpen, begon de handel in Amsterdam ook toe te nemen. Veel Antwerpenaren waren op een of andere manier met de Amsterdamse handel verbonden, waardoor ze de stad als toevluchtsoord kozen toen ze vluchtten voor de Spanjaarden.

Deze massale migratie bleek voor Amsterdam de eerste stap in het ontdekken van het geheim van – laat ik het woord dan toch maar gebruiken – diversiteit. Je moet niet vergeten dat voor het grootste deel van de geschiedenis van heel Europa, of eigenlijk van de hele wereld, intolerantie officieel beleid was. Men dacht dat een gevoel van eenheid onder de bevolking een garantie was voor een sterke en stabiele maatschappij. Een mengelmoes van talen en godsdiensten leek een recept voor wanorde, wat na verloop van tijd alleen maar tot chaos en uiteindelijk een machtsovername kon leiden. Naties verkondigden dus de boodschap van zuiverheid.

'Diversiteit' versus 'openheid'

In een wereld vol intolerantie ontdekte Amsterdam, door massaal mensen uit heel Europa en zelfs Afrika en het Midden-Oosten op te nemen, dat juist het omgekeerde goud waard was. Tolerantie voor verschillen, niet enkel als officieel overheidsbeleid, maar ook op straat, tussen gewone burgers en buren, leidde tot relaties met verre landen, zakelijke deals en nieuwe ideeën. En die nieuwe ideeën brachten dikwijls nieuwe handelsactiviteiten en zelfs nieuwe industrieën met zich mee. Bovendien had de reputatie van tolerantie na verloop van tijd een zelfversterkend effect. Amsterdamse drukkers, onbehouwen ambachtsmannen met inktvlekken op de handen, speelden gretig in op de reputatie van de stad als verzamelplaats voor nieuwe ideeën door hun diensten aan te bieden voor het drukken van teksten met uiteenlopende thema’s, vrijwel zonder censuur.

"Tolerantie voor verschillen, niet enkel als officieel overheidsbeleid, maar ook op straat, tussen gewone burgers en buren, leidde tot relaties met verre landen, zakelijke deals en nieuwe ideeën."

De stad werd al snel wereldhoofdstad van de uitgeverij. Politieke en wetenschappelijke geschriften die op veel andere plekken in de wereld verboden waren omdat ze een aanval op heersende regimes en/of de kerk vormden, rolden van de Amsterdamse drukpersen. Galileo en Descartes lieten hun werken in Nederland uitgeven. Deze werken bevatten niet enkel nieuwe ideeën, maar droegen ook de kiemen van nieuwe industrieën. Wat zou jij als ondernemende zakenman doen als je over de wonderbaarlijke mogelijkheden van de telescoop of de microscoop had gelezen? Je zou een fabriek openen die lenzen, oculairs, metalen buizen en andere onderdelen produceert. De chirurgen in de stad gaven anatomische lessen aan de hand van het ontleden van lijken van geëxecuteerde moordenaars en meteen ontstond een levendige belangstelling voor dit onderwerp. De persen werden aangezet en produceerden prachtige full colour werken die de complexiteit van het menselijk lichaam lieten zien. Een schipper uit Noorwegen of IJsland meerde aan op het IJ – toen de Amsterdamse haven – in een schip met een innovatief rompontwerp en onmiddellijk gingen de scheepswerven aan de slag.

Zo werd Amsterdam het middelpunt van de Gouden Eeuw en op den duur het voorbeeld dat andere steden probeerden te kopiëren. Diversiteit, in de zin van een streefaantal nationaliteiten, is niet waar het om draait. Het gaat om openheid. Vandaag de dag beseffen we – sommigen van ons tenminste – dat maar al te goed. We weten dat innovaties op het gebied van windenergie, watermanagement, liftontwerp, zelfrijdende auto’s, biologisch afbreekbaar verpakkingsmateriaal en duurzame landbouw het resultaat zijn van het laten varen van reserves, van een waarlijk open samenleving.

Van het verleden naar het heden

Met 180 nationaliteiten is Amsterdam tegenwoordig een afspiegeling van zijn verleden. De meest in het oog springende vorm van de befaamde openheid van de stad tref je vandaag de dag aan op plekken als de Dappermarkt in Amsterdam-Oost, soms wel de beste markt van Nederland genoemd. Er klinkt een continu geroezemoes van talen. Je vindt er kopers, verkopers en producten uit Suriname, Indonesië, China, Thailand en Polen…

Zo’n markt kan natuurlijk ook duiden op het tegenovergestelde van openheid, namelijk op balkanisering: de neiging van etnische gemeenschappen om zich af te zonderen, zonder te mengen en ideeën uit te wisselen. De angst voor de ander – de angst voor terrorisme, voor nieuwkomers die banen innemen, of voor een overvloed aan vreemde culturen die de onze opslokken – is in Europa de laatste tijd sterker geworden. Het ‘nativisme’ – het bevoordelen van de eigen cultuur ten opzichte van andere – is in opkomst. Er is reden tot bezorgdheid.

De motor van de geschiedenis kent echter geen achteruit. De geest is uit de fles; de wereld van onze kinderen zal onvoorstelbaar anders zijn dan die waarin wij opgroeiden. Misschien wordt die wereld donkerder en angstaanjagender. Hij zou ook zorgelozer, opener, veiliger kunnen zijn, met meer mogelijkheden. Maar om dat te bereiken hebben we moed nodig.

Het Amsterdam van nu – de stad die ik ken, waar ik heb gewoond en waarover ik heb geschreven – kent zijn geschiedenis en weet wat tot nu toe goed heeft gewerkt. Zelfs zoiets als de Zwarte Pieten-discussie is ontzettend gezond. Het is een uiting van een optimaal functionerende mix van culturen en achtergronden. Oude stereotypen worden gezien voor wat ze zijn: oud en stereotiep. Nieuwe tradities kunnen worden uitgevonden. Het verleden van Amsterdam is zijn toekomst.