Urban Studies, topwetenschap in Amsterdam

Slechts een licht Amerikaans accent verraadt dat Jan Nijman lange tijd in Miami in de Verenigde Staten heeft gewoond en over de hele wereld heeft gewerkt. De smalle werkkamer wordt in 2016 ingeruild voor de nieuwbouw op het Roeterseiland waar de hele faculteit dan gehuisvest zal zijn. Paul Doop (Boardlid en Vice Voorzitter College van Bestuur UvA) zei hier onlangs over: ’Met de herontwikkeling van het Roeterseiland willen we het contact tussen studenten en docenten stimuleren, de wisselwerking tussen verschillende disciplines verbeteren en nieuwe mogelijkheden creëren voor de samenwerking tussen enerzijds de universiteit en anderzijds de maatschappij.

Centre for Urban Studies

Dit uitgangspunt staat ook centraal bij het Centre for Urban Studies. Jan Nijman: ‘Urban Studies is een zwaartepunt binnen de Universiteit van Amsterdam. De noodzakelijke profilering van universiteiten heeft ertoe geleid dat we ons binnen de UvA moeten specialiseren. Daarbij heeft de universiteit gekozen voor substantieel onderzoek, waarvan we zeker weten dat het belangrijk blijft op de lange termijn en waarmee we een bijzondere positie innemen en goed kunnen concurreren. Op het gebied van Urban Studies heeft de faculteit voor gedragswetenschappen al een goede naam opgebouwd. Met het Centre for Urban Studies vergroten we onze kracht door een betere samenwerking tussen de verschillende disciplines om zo nog beter (interdisciplinair) onderzoek en onderwijs aan te kunnen bieden en de reputatie van de UvA te avanceren.

Onderzoek in een internationale context

We doen natuurlijk veel onderzoek over en voor de stad Amsterdam, maar verbreding, internationale oriëntatie en vergelijkend mondiaal onderzoek met andere steden is even belangrijk. Urban studies bestrijkt een heel breed sociaal maatschappelijk gebied, zowel lokaal, nationaal als internationaal. Binnen het Centre for Urban Studies werken een grote groep hoogleraren op een breed spectrum aan onderwerpen met een hele goede reputatie. Het is mijn taak om dat bij elkaar te brengen. Synergie is belangrijk, zonder daarbij de specifieke vakkennis van de verschillende hoogleraren uit het oog te verliezen. Door fora te creëren waar de onderzoekers elkaar tegenkomen hoop ik een voedingsbodem te creëren om gezamenlijk en nieuw interdisciplinair onderzoek op basis van de algemene reputatie van Urban Studies naar een hoger plan te tillen.

Verder ben ik bezig met het opzetten van een Minor die toegankelijk is voor alle studenten van de UvA. Die bestaat nu nog niet, maar gaat volgend jaar van start. Dat betekent dat studenten geschiedenis of economie bijvoorbeeld toegang kunnen krijgen tot een urban studies programma en dan zouden kunnen aansluiten in een Masters programme, van bijvoorbeeld urban sociology of urban geography, of in de selectieve Research Master in Urban Studies zelf. Een derde poot waar we heel actief in willen zijn is contractonderzoek. Ik zou graag zien dat we een direct aanspreekpunt worden voor de gemeente Amsterdam, waar we trouwens al veel voor doen en mee samenwerken. Onze expertise is heel breed en door de bundeling van kennis kunnen we snel leveren.

De stad in drie grote stedelijke revoluties

Stedelijke ontwikkelingen zijn complex. Daarom is het ook zo mooi dat we kennis en onderzoek op het sociale, maatschappelijke en politieke vlak in relatie tot transformaties van steden samen brengen in het Centre van Urban Studies. De samenleving wordt gestuurd vanuit stedelijke processen die weer het gevolg zijn van economische en technologische transformaties. Als je kijkt naar de geschiedenis dan vinden de grote ontwikkelingen altijd in een beperkt aantal steden plaats. De eerste grote stedelijke revolutie vond plaats in de Bronstijd, zo’n 2500 jaar v.Chr. Door het ontstaan van de landbouw hoefde niet iedereen meer voor zijn eigen eten te zorgen, waardoor steden met complexe samenlevingen zoals Ur en Babylon konden ontstaan. Die ontwikkeling heeft de wereld veranderd, net als de industriële revolutie in de 19e eeuw. Toen zag je ook weer een enorme groei in steden. Londen was ineens een stad van een miljoen mensen. Hoewel de stedelijke revoluties maar op een paar plekken tot heel snelle stedelijke groei leidt, is het effect ervan is wereldwijd.

Nu zitten we midden in de derde revolutie, het informatietijdperk. Vooral in China is het hard gegaan. Het land zal in 2025 de grootste economie van de wereld zijn. In 1949 leefden nog maar 10% van alle Chinezen in de stad, een halve eeuw later waren dat er al 50%. De schaal waarop mensen daar naar steden zijn vertrokken is nog nooit eerder in de geschiedenis vertoond. In het midden van China zijn van the ground up hele nieuwe steden ontwikkeld met wel zes miljoen inwoners en een heel diverse economie.

De veelkoppige identiteit van de stad

Een stad is een sociaal en cultureel product. Niemand heeft het eigenlijk zo precies bedoeld, maar het is wel de uitkomst van hoe we het met elkaar hebben gedaan en doen. Elke stad heeft zijn eigen path dependency, waarbij de keuzes die in het verleden zijn gemaakt, de keuzes van het heden bepalen. Het mooie van de stad is dat het de materiële uitdrukking toont van al die ontwikkelingen en processen in de tijd. Je kunt het zien en voelen. Je kunt een stad als het ware lezen alsof het geologische sedimenten zijn. Daarmee is de stad het ultieme culturele landschap van organische en sociale ontwikkelingen. Natuurlijk is het deels ook een reflectie van wat we er met z’n allen van hebben geprobeerd te maken. Maar je moet je als samenleving en overheid wel realiseren dat je niet alleen kunt inzetten op een weg die leidt tot de meeste economische groei. Dat zorgt voor grote sociale verschillen zoals je die in Amerika ziet. De inkomensverschillen zijn hier nog niet zo extreem als in Amerika, maar we moeten er wel aandacht voor hebben.

Hoe is het om terug te zijn in Amsterdam?

‘Amsterdam heeft een geweldige transformatie ondergaan. De Zuidas bestond helemaal nog niet toen ik vertrok uit Amsterdam. De stad is niet alleen fysiek veranderd, maar ook de sociale verhoudingen en klassenstructuur zijn anders. Vorig jaar was ik een paar maanden visiting professor aan de UvA, voordat ik voorgoed terug kwam. Ik zat toen tijdelijk in een woning in de Jordaan. En het was best indrukwekkend om te zien hoe de Jordaan compleet is overgenomen door een hoge inkomensklasse. En in de Pijp is dat ook al behoorlijk aan de gang. Voor studenten en mensen met een lager inkomen is het heel moeilijk geworden om hier te wonen. Dat fenomeen, polarisatie, is in meer algemene zin goed beschreven door Saskia Sassen, en zal wellicht een onderwerp zijn in de lezing die ze geeft ter gelegenheid van de opening van ons Centrum. De mensen die nu in Amsterdam wonen zitten voor een goed deel aan de bovenkant van de inkomensverdeling. De middenklasse heeft het moeilijk. Zelfs met een hooglerarensalaris is het niet eenvoudig om hier een huis te vinden. Dat is een ontwikkeling die sociaal gezien voor problemen zorgt. Al geloof ik ook wel dat een stad functioneert vanuit de economie, met andere woorden how do we make a living. Dat is ongelooflijk belangrijk, ook voor het sociale karakter van een stad.’

In zijn boek Miami: Mistress of the Americas vergelijkt Jan Nijman de stad met een hotel, waarbij mensen in- en uitchecken zonder enig sociaal engagement. Als Miami een hotel is, hoe ziet Amsterdam er dan uit?

‘De kern van Miami is dat er zo verschrikkelijk veel verloop is dat het idee van ‘wij als gemeenschap’ niet bestaat. Want morgen ben ik toch weer weg. Dat is in Amsterdam heel anders, de stad zit ook heel sterk in onze verbeelding, als ‘onze’ stad. Het is wellicht een cliche en daar moet je altijd mee oppassen, maar ik denk toch dat in vergelijking met veel andere steden rond de wereld de werkelijke kracht van Amsterdam is dat de stad staat voor tolerantie. Misschien is het subjectief, wellicht ook sublimatie, maar die tolerantie voel en zie ik terug in de manier waarop men hier in het algemeen met elkaar omgaat. Maar dat groepen mensen die zich sterk met de stad identificeren hier dan niet kunnen wonen omdat ze het niet kunnen betalen vind ik dan eigenlijk wel schrijnend.'

Amsterdam en de rest van de wereld

In de 17e eeuw was Amsterdam verreweg de rijkste stad van de wereld en het economische centrum van de wereld. Het beginkapitaal van de VOC was tien keer zo groot als dat van de English East India Company.  De haven van Bordeaux werd gefinancierd vanuit Amsterdam. Zo groot als toen worden we niet meer. De wereld draait nu om netwerken van ongeveer 50 a 60 steden die met elkaar verbonden zijn en grote invloed hebben op de ontwikkelingen in andere steden. Wat dan bijvoorbeeld in New York gebeurt is van invloed op dat hele systeem. Voor Londen, Hong Kong, Parijs, Singapore en Los Angeles geldt hetzelfde. Daarnaast zijn er steden die ook belangrijk zijn maar op een ander niveau zitten. Zo bekeken staat Amsterdam in de schaduw van Londen en Miami in die van New York. Daar moet je realistisch over zijn. Vanochtend kwam ik terug uit Stockholm, dat is net als Amsterdam een rijke stad en het ziet er ook geweldig uit. Het gaat heel goed in Stockholm, maar Amsterdam zit centraler in het netwerk.

Jan Nijman

Prof.dr. Jan Nijman is behalve directeur van het Centre for Urban Studies ook voorzitter van het studieprogramma lnterdisciplinary Social Sciences. Hij is afgestudeerd aan de UvA en behaalde zijn doctoraat aan de Universiteit in Colorado als sociaal geograaf. Zijn werk gaat met name over verstedelijking en de rol van steden in een brede, regionale en historische context. Recent is zijn boek Miami: Mistress of the Americas (University of Pennsylvania Press, 2011) gepubliceerd. Op dit moment werkt hij aan een monografie over het karakter van de sloppenwijken in Indiase steden. Nijman is verder voorzitter van het Global Exploration Fund van de National Geographic Society (Europe) en Professor Emeritus in de Geografie aan de universiteit van Miami. Hij is een voormalig Guggenheim Fellow.

Binnen de Board wordt ingezet op meer concentratie van excellente onderzoeksgebieden. Het Centre for Urban Studies is met 29 hoogleraren en meer dan 40 PhD studenten een van de grootste centra in dit vakgebied ter wereld. In 2011 publiceerde het meer dan 100 wetenschappelijke artikelen en is 4 miljoen euro aan extern onderzoeksgeld binnengehaald. Het centrum brengt wetenschappers samen die onderzoek doen op het gebied van sociologie, geografie, ruimtelijke ordening, politieke wetenschappen, economie, ontwikkelingsstudies en geschiedenis in een multidisciplinair programma. Enkele van de belangrijkste onderzoeksthema’s zijn de impact van globalisatie op steden, de rol van diversiteit en het sociale en economische functioneren van steden, de dynamiek van gelaagdheid, burgerschap en identiteit in een stedelijke context.
Centre for Urban Studies