Culturele verheffing

De joodse Liedertafel Oefening Baart Kunst (zangvereniging) was in 1854 opgericht door diamantarbeiders, bij wie culturele verheffing in hoog aanzien stond. Daarbij hoorden de beoefening van zang, muziek en toneel en ook het lezen van literatuur. Arbeiders die in de bloeiperiode van de Kaapse Tijd (1870-1876) veel hadden verdiend, investeerden vaak in cultuur.

 

Het voormalige societeitsgebouw Plancius, waar nu het Verzetsmuseum gevestigd is.

Synagogediensten

In 1876 was het gebouw Plancius, vernoemd naar de predikant en zeevaartkundige Petrus Plancius (1550-1622), één van de eerste permanente bouwwerken in de Plantage. Het was vrijstaand en omgeven door groen. De buurt werd later volgebouwd. In Plancius werden naast muziekuitvoeringen ook synagogediensten gehouden. Tijdens de belangrijkste feestdagen kampte de Joodse Gemeente met plaatsgebrek. Voor de gelegenheid werden diverse theaterzalen ingericht als hulpsynagogen.

 

Prent uit ca. 1875-1900, toen het verenigingsgebouw van de zangvereniging "Oefening baart Kunst".

Socialistisch bolwerk

Plancius was ook een bolwerk van het opkomende socialisme, dat veel joodse aanhangers had. Politieke kopstukken als Domela Nieuwenhuis, Pieter Jelles Troelstra en Henri Polak trokken volle zalen. Polak heeft overwogen hier de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond (ANDB) te huisvesten. De Bond kreeg uiteindelijk vlak om de hoek een eigen hoofdkwartier. In Plancius is in 1898 de vrijwel geheel uit joodse socialisten bestaande zangvereniging De Stem des Volks opgericht.

 

De Davidster in het fronton duidt op de oude joodse bestemming van het gebouw. Foto: Roeland Koning.

Verzetsmuseum

De bloeiperiode van Plancius was in 1913 voorbij. Het gebouw werd verkocht aan taxi-centrale ARM (Amsterdamsche Rijtuig Maatschappij). De functie van garage heeft het ruim 80 jaar gehouden. In 1999 opende het Verzetsmuseum hier zijn deuren. Het museum toont het dagelijks leven tijdens de bezettingsjaren 1940-1945 en stelt keuzes met betrekking tot collaboratie en verzet aan de orde.