Stelt u zich eens voor: rokende schoorstenen, draaiende molenwieken en de geur van versgemaakte producten zoals koekjes en chocolade. Langs de rivier de Zaan was het een bedrijvigheid van jewelste in de 19e eeuw. De Zaanstreek was het eerste industriegebied ter wereld en heeft ons een prachtig stuk industrieel erfgoed achtergelaten met oude pakhuizen, fabrieken en windmolens. De Zaanse Schans is een buurt in Zaandam dat vooral bekend is om zijn molens. Deze openluchtattractie was bedoeld om het historisch erfgoed in Zaandam te bewaren. Op de Zaanse Schans bezoekt u ook het Zaans Museum, waar u de cultuurhistorische en streekgebonden collecties over woon- en industriële cultuur van de Zaanstreek bewondert.
Csaar Peterhuisje
Het gebied kreeg in de 15e en 16e eeuw een flinke boost door de uitvinding van de houtzaagmolen. Zo ging hout zagen voor de scheepsbouw veel sneller en goedkoper dan zagen met de hand. In twintig jaar tijd hadden de kleine, slimme boerenscheepswerven uit de Zaanstreek de grote scheepswerven uit de stad weggeconcurreerd. Het gevolg: de Zaanse scheepsbouw werd wereldberoemd. Reden voor de Russische Tsaar Peter de Grote om in 1697 een weekje op studiereis te komen.Tsaar Peter de Grote besloot aan het einde van de 17de eeuw dat hij met eigen ogen de beschaving, handel en industrie van West-Europa wilde zien. De beroemde Nederlandse scheepsbouw had Zaandam als belangrijkste centrum en zijn bekendheid was zelfs tot in Rusland doorgedrongen. Hij logeerde in de krappe bedstee van zijn vriend Gerrit Kist wiens huis uit 1632 nog steeds bestaat. Czaar Peterhuisje wordt het nu genoemd en is een van de oudst bewaarde voorbeelden van Nederlandse houtbouw en uiteraard open voor publiek.
Zaanse Schans
Na de houtbewerking kwam de voedingsmiddelenindustrie op. Houtmolens werden vervangen door rijstpellerijen, papiermolens en cacaofabrieken. Zo is een van de belangrijkste industriële monumenten van Nederland ontstaan: de Zaanwand van Wormer, een rij oude fabrieken en pakhuizen. Een must see, net als de Zaanse Schans met zijn Oudhollandse houten huisjes, molens en winkeltjes. Hier ontdekt u hoe arbeiders in de 17e en 18e eeuw woonden en werkten. Een nog beter beeld krijgt u als u ook Het Zaans Museum en het Molenmuseum bezoekt over de opkomst van de industrie. Een speciaal paviljoen is ingericht voor misschien wel hét symbool van het Nederlands industrieel erfgoed: de koekjes- en chocoladefabriek Verkade. Waar authentieke machines nog volop draaien en al dat lekkers weer tot leven komt.
Spannende route

De ERIH (European Route of Industrial Heritage) brengt de industrialisatie van Europa in kaart. Het heeft ook een aantal spannende routes gemaakt langs de industriële geschiedenis in de Zaanstreek. Een rauwe tijd van bloed, zweet en tranen, die veel heeft betekend voor hoe nu leven.